"Baba OkU"

Bu yazı, Harvard Health Publishing Kıdemli Editörü Dr. Claire McCarthy tarafından kaleme alınan ve 25 Ekim 2021 tarihinde Harvard Health Publishing platformunda yayınlanan makalenin Türkçe çevirisidir.

Tüm ebeveynler çocuklarının hayatta başarılı olmasını ister ve başarılı derken sadece iyi bir işe ve iyi bir gelire sahip olmayı değil, aynı zamanda mutlu olmayı da kastediyoruz. Ve tüm ebeveynler bunu nasıl gerçekleştirebileceklerini merak eder.

Harvard’ın Gelişen Çocuk Merkezi’ne (Center on the Developing Child) göre bu durum; notlardan ve ders dışı etkinliklerden ziyade, büyürken çocukların hayatın zorluklarıyla başa çıkmalarına yardımcı olan temel bir beceri setiyle ilgilidir. Bu becerilerin tümü, öz denetim için kullandığımız ve yürütücü işlev becerileri olarak adlandırdığımız kavramın kapsamına girer. Güçlü yürütücü işlev becerileri geliştirmek ve bu becerileri güçlendirmenin yollarını bulmak, insanların hayatta kendilerini başarılı ve mutlu hissetmelerine yardımcı olabilir.

Beş Önemli Temel Beceri Nedir?

• Planlama: Somut hedefler ile planlar oluşturabilme ve bunları hayata geçirebilme.
• Odaklanma: Belirli bir anda önemli olan şeye konsantre olabilme yeteneği.
• Öz Kontrol (Öz Denetim): Yalnızca duygularımıza değil, aynı zamanda stresli durumlara karşı verdiğimiz tepkileri de kontrol edebilme.
• Farkındalık: Sadece çevremizdeki insanları ve durumları fark etmekle kalmayıp, aynı zamanda bütüne nasıl uyum sağladığımızı da anlayabilme.
• Esneklik: Değişen durumlara uyum sağlayabilme yeteneği.

Bu beceriler çocukların (ve yetişkinlerin) yaşamları boyunca öğrenebilecekleri ve öğrendikleri beceriler olsa da, özellikle önemli olan iki dönem vardır: erken çocukluk (3 ila 5 yaş arası) ve ergenlik / erken yetişkinlik (13 ila 26 yaş arası). Bu fırsat pencerelerinde bu becerileri öğrenmek ve kullanmak, çocukları başarıya hazırlamaya yardımcı olabilir. Bu yazıda, erken çocukluk dönemini kapsayan bu ilk pencereden bahsedeceğiz.

Herhangi bir beceriyi öğrenmenin en iyi yolu pratik yapmaktır; üstelik bir şey eğlenceliyse ve kendimizi motive hissediyorsak, o konuda pratik yapmayı isteme olasılığımız da o kadar artar. İşte ebeveynlerin, çocuklarının yürütücü işlev becerilerini öğrenmelerine ve güçlendirmelerine yardımcı olabilecekleri bazı yollar.

Planlama

Ebeveynlerin ve bakım verenlerin küçük çocuklar için planlama yapması doğaldır, ancak onları da bu sürece dahil etmenin kesinlikle yolları vardır. Örneğin:

• İster bir okul günü ister bir oyun günü olsun, günün etkinliklerini onlarla birlikte planlayın. Yemekler, giyinme, banyo yapma ve diğer işler dahil olmak üzere günün tüm görevleri hakkında konuşun; bunu bir bütünün parçası ve yönetilmesine yardımcı olabilecekleri bir süreç olarak görmelerini sağlayın.
• Birlikte bir şeyler pişirin veya fırında bir lezzet hazırlayın. Alışveriş listesini birlikte oluşturun, alışverişe çıkın, tarifin üzerinden birlikte geçin ve tüm adımları anlamalarına yardımcı olun.
• Bir tatile veya partiye hazırlanırken, herkesin ne yapmak isteyeceğini ve bunun nasıl yapılacağını düşünme sürecine onları da dahil edin.

Odaklanma

Cihaz kullanımındaki patlama, hem çocuklarda hem de yetişkinlerde odaklanma ile ilgili kesinlikle her türlü soruna yol açmıştır. Ekranların sunduğu anlık haz, onları bir kenara bırakmayı ve daha az uyarıcı görevlere odaklanmayı zorlaştırmaktadır. Şimdi, her zamankinden daha fazla şunlar önem kazanıyor:

• Şikayet etseler bile ekransız zaman dilimleri uygulayın (ebeveynlerin de bu kurala uyması gerekir).
• Bir şeyler yapmak veya inşa etmek için gerekli malzemeleri elinizin altında bulundurun. Bir veya iki saat sürecek projeler bulun. Bunları onlarla birlikte yapın!
• Bölümlü kitaplar da dahil olmak üzere basılı kitapları birlikte yüksek sesle okuyun. Bir şeyi ekranda görmek yerine zihinde canlandırmak zorunda kalmak, çocukların odaklanmayı öğrenmesine yardımcı olur.

Öz Kontrol (Öz Denetim)

Bu durum, durumlara karşı kendi verdiğiniz tepkilerin farkında olmanın önem kazandığı bir alan. Öfke ve hüsrana nasıl tepki veriyorsunuz? Trafikte öfke patlamaları sizin için bir sorun mu? Çocukların her zaman ne söylediğimizden çok ne yaptığımıza dikkat ettiğini unutmayın. Çocuğunuzun öz kontrolü öğrenmesine yardımcı olmak için şunları yapabilirsiniz:

• Duygular hakkında ve derin nefes almak, durumdan uzaklaşmak, bir yastığa çığlık atmak gibi yoğun duyguları yönetme stratejileri üzerine konuşun.
• Davranışlarının başkalarını nasıl etkilediğini ve bunun farkında olmanın neden önemli olduğunu anlamalarına yardımcı olun (bu aynı zamanda farkındalığı da öğretir).
• Öfke nöbetleri veya üzüntülerden sonra durumu değerlendirin. Herkes neyi farklı yapabilirdi?

Farkındalık

Bunu öğretmek eğlenceli olabilir.

• Yürüyüşlere çıkın. Birlikte yeni yerler ziyaret edin. Dinleyin ve gözlemleyin. İnsanların ne yapıyor veya ne düşünüyor olabileceğini birlikte hayal edin.
• Toplum hizmeti etkinliklerine katılın; çocuklara herkesin bir fark yaratabileceğini gösterin.
• Akşam yemeği gibi zamanlarda ailece durumu gözden geçirme ritüelleriniz olsun. Herkese günlerinin en iyi ve en kötü anları hakkında konuşma fırsatı verin; ayrıca ailece nasıl daha iyi bir uyum içinde çalışabileceğiniz ve birbirinize nasıl iyi davranabileceğiniz üzerine konuşun.

Esneklik

Genellikle çocuklarımıza ve onların ihtiyaçlarına göre hareket etme eğilimindeyizdir; programlarımızı ve planlarımızı onlara göre yaparız. Bunun bir kısmı saf ebeveynlik hayatta kalma güdüsüdür. Ancak nihayetinde bu her zaman faydalı olmaz; hayat, en dikkatli yapılan planları bile bir şekilde bozabilir. Çocukların elbette bir düzene ihtiyacı vardır, ancak aynı zamanda kaçınılmaz sürpriz gelişmelere de uyum sağlayabilmeleri gerekir.

• Uyku veya yemek saatine denk gelebilecek bir olaya her zaman hayır demeyin. Programların zaman zaman değişmesi sorun değildir.
• Mümkün olduğunda doğaçlama davranın. Planlanmamış bir gezintiye çıkın ve bazen son dakika planları yapın.
• Planlar değiştiğinde veya suya düştüğünde, bu konuda iyimser olun ve durumdan en iyi şekilde yararlanın. Rol model olun.

Çocuklarınıza bu becerileri öğrenmelerinde yardımcı olurken, kendiniz hakkında yeni bir şeyler öğrenebilir ve hatta siz de yeni beceriler kazanabilirsiniz.